Ara
  • Olga Ateş

Orta Ve Yüksek Teknoloji Ürünlerine Yeni Ar-Ge Teşviki

Prof. Dr. Selahattin TUNCER

Lebib Yalkın Dergisi

Özet

Ar-Ge (Araştırma-Geliştirme), esas itibariyle 28.02.2008 tarih ve 5746 sayılı, bu tür faaliyetlerin desteklenmesi hakkındaki bir vergi teşvik yasasıyla iktisat ve maliye literatürüne girmiş önemli bir kavramdır. Bu deyim, iktisadi kalkınma ve teknolojinin gelişmesinde önemli bir araçtır. Son zamanlarda bu konu yeniden güncel hale gelmiştir. Makale bu son değişmeyi açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Araştırma, geliştirme, teknoloji, iktisadi kalkınma, orta ve yüksek teknoloji ürünleri listesi.

1. Giriş

Memleketimizde Ar-Ge ve yenilik çalışmalarının mali araç ve gereçlerle desteklenmesinin tarihi ondört yılı yeni doldurmuştur. Konuya bu açıdan bakacak olursak, Türkiye diğer gelişmiş Batılı ülkeler ve gelişmekte olan ülkelere göre, Ar-Ge ve yenilik çalışmalarına çok gecikerek başlamış, ondört yılı dolduran çalışma ve gayretlere rağmen bu alanda pek başarılı olamamıştır.

Ar-Ge ile ilgili ilk yasal düzenleme, 26.06. 2001 tarih ve 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri (Teknoparklar) Yasası ile başlar. Bu Yasanın vergileme ile ilgili 8. maddesine 25.12.2003 tarih ve 5035 sayılı Yasa ile yapılan bir değişiklik sonunda, teknoparklarda faaliyet gösteren gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin, münhasıran bu bölgede yazılım ve Ar-Ge faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar, on yıl süre ile gelir ve kurumlar vergisinden istisna edilmiştir. Bu hüküm esas itibariyle yetersiz, sınırlı ve etkisiz bir teşvik ve destek öğesi olmuştur.

Ara dönemdeki yine dar kapsamlı gelişmeleri bir yana bırakacak olursak, Ar-Ge ve yenilik ile ilgili faaliyetlerin teşvik ve desteklenmesi o dönemin Maliye Bakanı Kemal Unakıtan'ın zaman-ı idaresinde çıkarılan 28.02.2008 tarih ve 5746 sayılı Ar-Ge Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkındaki Yasanın yürürlüğe konulması ile başlamıştır.

Ar-Ge faaliyetlerinin teşvik ve desteklenmesi ile ilgili ilk yasal düzenlemenin yürürlüğe girdiği 2004 yılına ait bir örnek verecek olursak, GSYH içindeki Ar-Ge harcamalarının payı Amerika'da % 2.67, AB ülkelerinde ortalama % 1.83, Japonya'da % 3.00, İskandinav ülkelerinde % 3.00 – % 4.00 arası olduğu halde, bu oran Türkiye'de % 0.52 düzeyinde kalmıştır. Aradan dokuz yıl geçtikten sonra, 2013 yılında TÜİK tarafından açıklanan oran % 1'e ulaşamamış, % 0.95'te kalmıştır.

5746 sayılı Ar-Ge Teşvik Yasasının 3. maddesi Ar-Ge ile ilgili indirim, istisna ve teşvik öğelerine ayrılmıştır. Yeni Teşvik Yasasının en önemli yeniliklerinden birisi, bu yelpazenin genişletilmesi ve bundan önceki yasalarda bulunmayan değişik teşvik türlerini getirmiş olmasıdır.

Yasanın 3. maddesinde sıralanan 7 tür destek ve teşvik unsurunun büyük kısmının, vergisel nitelikteki teşvik öğelerinden oluştuğu görülecektir. Bunlara, yeni ve orijinal nitelikte yeni öğeler de eklenmiştir. Yeniden hazırlanan Yönetmeliğin bölümleri içinde bunların uygulama esasları ayrıntılı olarak açıklanmıştır.

Bunları sistematik olarak şöyle sıralayabiliriz.

Tablo - 1

5746 Sayılı Yasada Ar-Ge ile İlgili

İndirim, İstisna, Destek ve Teşvik Unsurları

I- Vergisel Destek ve Teşvikler

1. Ar-Ge indirimi

2. Gelir vergisi stopaj teşviki

3. Sigorta primi desteği

4. Damga vergisi istisnası

II- Mali Yardım ve Sermaye Desteği Şeklindeki Teşvikleri

5. Teknogirişim sermayesi desteği

III-Teknik Yardım ve İşbirliği Desteği

6. Rekabet öncesi işbirliği projeleri

7. Ar-Ge ve yenilik faaliyetinde bulunanlara sağlanan destek ve yardımlardan oluşan fonlar

Kaynak: Bu Tablo, 5746 sayılı Yasa taranarak tarafımızdan hazırlanmıştır.

Teknik ve ayrıntılı bir konu olduğu için, teşvik türleri hakkında bilgiler vermeye gerek görmüyoruz. Bunun için kaynak olarak gösterdiğimiz 1 no.lu dipnota bakınız.

Bu alandaki son yenilik ve gelişme, orta ve yüksek teknoloji ürünlerine kamu ihalelerinde sağlanan % 15'e kadar fiyat avantajı olmuştur.

Yıllar önce yayımlanan 04.01.2002 tarih ve 4734 sayılı Kamu İhale Yasası'nın 63/c maddesine konulan bir hükümle kanunun mal alım ihalelerinde orta ve yüksek teknoloji ürünlerine yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanması olanağı getirilmiştir. Buna göre, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak orta ve yüksek teknolojili sanayi ürünleri arasından belirlenen ve her yıl ocak ayında Kamu İhale Kurumu tarafından ilan edilen listede yer alan malların ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanması zorunludur. Bu konuda 31.12.2014 tarihinde Kamu İhale Kurumunun internet sitesinde iki liste yayınlanmış ve yürürlüğe girmiştir.

Bu ay konu olarak orta ve yüksek teknoloji ürünlerine uygulanacak % 15 oranındaki Ar-Ge fiyat avantaj teşvikini ele alacağız.

2.Yasal Düzenleme

Bu alandaki yasal düzenlemeyi iki ayrı başlık altında incelemek gerekecektir. Önce TC Bakanlar Kurulunun yapısında gerçekleşen değişiklik üzerinde durmak gerekecektir.

2.1. Bakanlar Kurulunun Yapısında Gerçekleşen Değişiklik

Başbakan sayın R. Tayyip Erdoğan'ın kurmuş olduğu 61. Hükümetin son döneminde 8 Haziran 2011 tarih ve 27958 sayılı mükerrer Resmi Gazete'de yayımlanan 11 adet KHK: Kanun Hükmünde Kararname ile TC Bakanlar Kurulunun kuruluşu ile ilgili olmak üzere radikal bir değişikliğe gidilmiştir. Buna göre eskiden Sanayi ve Ticaret Bakanlığı olan hizmet birimi KHK/643 ile Haziran/2011 tarihinden itibaren Gümrük ve Ticaret Bakanlığına dönüştürülmüş ve bu alanda radikal bir reforma gidilmiştir.

Aynı şekilde, eskinin Sanayi ve Ticaret Bakanlığı da KHK/635 sayılı Kararla Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına dönüşerek yeniden kabul edilip uygulamaya giren 28.02.2008 tarih ve 5746 sayılı Ar-Ge Faaliyetlerinin Teşviki Hakkında Kanun'un uygulanmasına elverişli hale getirilmiştir. Böylece yeni Bakanlık teşkilatı içinde bir Müsteşar yardımcısına bağlı olarak Bilim ve Teknoloji Genel Müdürlüğü başlığı altında yeni bir hizmet birimi kurulmuş ve ayrıca "Sanayi ve Teknoloji Uzmanlığı" unvanı altında bir teknokrat sınıfı ihdas edilmiştir.

Bakanlar Kurulunun bünyesinde gerçekleşen bu iki yenilikle, AK Parti Hükümetlerinin Ar-Ge ve yenilik konularına ne derece önem ve ağırlık verdiğini göstermesi açısından önemlidir.

2.2. 04.01.2002 Tarih ve 4734 Sayılı Kamu İhale Yasası Madde: 63/c

Yurt içinde kurulmuş veya kurulacak orta ve yüksek teknolojili mal üreten ve bunları iç ve dış pazara satan sanayi işletmelerine çeşitli yasalar içine konulan hükümlerle teşvik ve destekler sağlanmıştır.

Örnek verecek olursak 4.1.2002 tarih ve 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 63/c maddesi ile getirilen hüküm aynen şöyledir:

"Mal alımı ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanabilir. Ancak, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak orta ve yüksek teknolojili sanayi ürünleri arasından belirlenen ve her yıl ocak ayında Kurum tarafından ilan edilen listede yer alan malların ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanması zorunludur."

Bu hüküm 2002 yılında yasalaştığı halde, unutulup dikkat çekmemiş ve uygulama ancak 13 yıl aradan sonra Ocak/2015'te yasal formalite tamamlanarak uygulamaya konabilmiştir.

Buna bağlı olarak çıkarılan Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin "Yerli malını teklif edenler lehine fiyat avantajı uygulanması" başlıklı 61'inci maddesinin altıncı fıkrasında ise şu ibare yer alıyor:

"Her yıl ocak ayında kurum tarafından ilan edilen orta ve yüksek teknolojili sanayi ürünleri listesinde yer alan malların ihalelerinde, yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanması zorunludur."

Mal alım ihalelerinde bu hüküm uyarınca, yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranına kadar fiyat avantajı sağlanabilir. Ancak Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri alınarak orta ve yüksek teknoloji ürünleri arasından belirlenin ve her yıl ocak ayında Kurum tarafından ilan edilen Listede yer alan malların ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine % 15 oranında fiyat avantajı sağlanması zorunlu hale gelmiştir.

Yönetmelik aynı zamanda yerli katkı oranlarının nasıl hesaplanacağını ayrıntılı şekilde açıklamıştır.

Yerli katkı oranı nasıl hesaplanıyor?

13 Eylül 2014'te yayınlanan yerli malı tebliğinde ise yerli katkı oranı; nihai ürün tutarından nihai ürün içindeki ithal girdi maliyetinin çıkarılması sonucu bulunan değerin, nihai ürün maliyetine bölümünden elde edilen sonucun 100 ile çarpılmasıyla bulunuyor. Bu oranın yüzde 51'in üzerinde olduğu ürünler yerli malı olarak kabul ediliyor (Madde 5).

Bu konu ile ilgili ilk Tebliğ Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 13 Eylül 2014 tarihinde yayımlanmıştır. Kamu ihalelerine girmeye hazırlanan sanayicilerin bu iki Listeyi dikkatle izlemeleri gerekir.

2.3. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Tarafından İlan Edilen İki Ayrı Liste

Liste 1 - Orta Teknoloji Ürünleri

Elektrikli araçlar, arazi tipi taşıtlar, ambulans, minibüs, otobüs, tanker, vinç, yakıt tankeri, buji, radyatör, dingil, şanzıman, fren donanımı, vagon, lokomotif üniteleri, güneş kollektörü, pnömatik güç motorları, ütü, sondaj makineleri, yakıt pompaları, asal gazlar, karbondioksit, metan, zift katranı, havai fişek, yapıştırıcılar, dijital vericiler, toner kartuşları, cep tipi hesap makineleri, rüzgar türbinleri, rüzgar tarlası, yakıt tankları, akü şarj cihazları, sigortalar, elektrik panoları, güç röleleri, halojen ampuller, ikaz ışıkları, reklam amaçlı neon ışıkları, platform aydınlatmaları, elektrik tüpleri, floresan, fener, telefon santralleri, fiber optik veri iletim kabloları, mamografi cihazları, ultrason ünitesi, dental makas, bistüri, anestezi iğneleri, insan organı, insan kanı, hayvan kanı, kan torbaları, idrar torbaları, tıbbi takımlar, cerrahi implantlar, gül suyu, güzellik ürünleri, cilt bakım ürünleri, dövme, diş fırçası, diş macunu, gözlük camı, tıraş kremi, obüs, top mermisi, el bombası, kara mayınları, bomba...

Liste 2 - Yüksek Teknoloji Ürünleri

Uçak, uçak motoru, uydu, balon, turbo jet, jet motoru, hava aracı motorunun parçaları, pilotsuz hava araçları, helikopter, uzay araçları, balon, küresel navigasyon sistemi, mikroskop, SIM kart, kredi kartı şeklindeki yakıt kartları, bilgisayar donanımları, bilgisayar platformları, taşınabilir bilgisayar, tablet bilgisayar, masaüstü bilgisayar, optik okuyucular, monitörler, lazer yazıcılar, optik disk sürücüler, flash bellek, akıllı kart okuyucuları, parmak izi okuyucular, web kamera, mouse, klavye, verici-alıcılar, valf tüpleri, transistör, kulaklık setleri, video ekipmanı, renkli televizyon, uydu anteni, dijital TV kutuları, ses kayıt cihazları, video kayıt cihazları, hoparlör, mikrofon, MP3 çalar, radyolojik filmler, röntgen filmleri, kablosuz telefonlar, modem, ilk yardım çantaları, aşı...

Söz konusu zorunlu fiyat avantajı uygulaması, ilanı veya duyurusu bu listenin yayımlanmasından sonra yapılan mal alımı ihalelerinde uygulanacaktır.

3.Kamu Kesimi Teknolojik Altyapı Yatırımlarında Yoğunlaşmalı

Türkiye'de kamu kesiminin Ar-Ge harcamalarındaki payının, özel sektör, üniversite ve yüksek okulların katkıları ile mukayese edildiği zaman, düşük düzeyde kaldığı görülmektedir. Halbuki kamu kesiminin 1930'lu yıllarda olduğu gibi, bu alanda örnek ve öncü olması, teknolojik yatırımlara yoğunlaşması gerekir. Sadece vergi teşvikleri ve diğer destekler yeterli sayılmaz. İzmir CHP Milletvekili Rahmi Aydın Aşkın'ın belirttiği gibi, kamunun teknolojik altyapıda uzmanlaşması, bu alana giriş stratejileri oluşturması, özellikle Ar-Ge'ye ayırdığı ödenekleri, payı artırması gerekecektir.

2008 yılında yürürlüğe giren 5746 sayılı Ar-Ge ve Yenilik Faaliyetlerinin Teşvik ve Desteklenmesi Hakkındaki Kanunun yürürlüğe girdiği ilk yılda Ar-Ge, yenilik/GSYH oranı % 0,73 idi. Yasanın yürürlüğe girmesinden sonra sözü edilen pay oranında bir sıçrama olmuş fakat beş yıllık uygulamaya rağmen yine de psikolojik sınır % 1 yakalanamamıştır.

Türkiye Cumhuriyetinin 100. Yıldönümü için 61. AK Parti Hükümetince hazırlanan bir programa göre 2023 yılında 500 milyar dolarlık ihracat ve 700 milyar dolarlık ithalat hedeflenmiştir. 2014 yılında gerçekleşen 158 milyar dolarlık ihracat rakamı ile, önümüzdeki 8-9 yıllık sürede bu tempo ile hedefin yakalanması kolay olmayacaktır. Bu takdirde ya hedefin revize edilmesi veya olağanüstü bir çaba ve yapısal bir reformla programın gerçekleşmesini sağlamak gerekecektir.

4.Yüksek Planlama Kurulu (YPK)'na Sunulan Yeni Sanayi Stratejisi

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan 2015-2018 dönemi Sanayi Strateji Belgesinde, temel öğeler şöyle belirlenmiştir:

' Firmaların orta-yüksek teknolojili ürün üretimlerine odaklanması amacıyla yatırım destek programları başlatılacaktır.

' Yurt dışından alınan test ve muayene hizmetlerinin ülke içinde yapılabilmesi için akredite Laboratuvar-Test Merkezi yatırımlarına destek verilecektir.

' Kamu alımlarına yönelik daha fazla yerli katkı sağlamak amacıyla uzun vadeli alım planları yapılacaktır.

' Kümelenme ve demiryollarına bağlantıları desteklenecektir.

' Yüksek tutarla ithalat yapılan ürünlerin yerli olarak üretimi amacıyla yapılacak yatırımlara ek teşvikler verilecektir.

' Büyük Sanayi Yatırım Bölgeleri oluşturulacaktır. Bunlardan üç tane kurulacaktır.

' Yeni Sanayi Strateji Belgesinde, önceki dönemde sadece Avrasya için belirtilen "orta ve yüksek teknolojili ürünlerde Avrasya'nın üretim ve tasarım üssü olmak" ifadesi Afro-Avrasya olarak değiştirilmiştir. Böylece Afrika önemli hedef olarak belirlenmiştir.

Görüldüğü gibi, Yeni Sanayi Strateji Belgesindeki hedef çok geniş tutulmuş ve amaç ileri teknoloji olmuştur.

5.Genel Değerlendirme

4.1.2002 tarih ve 4734 sayılı Kamu İhale Yasası'nın 63/c maddesinde yer alan ve orta ve yüksek teknolojili mal alım ihalelerinde yerli malı teklif eden istekliler lehine yüzde onbeşe kadar fiyat avantajı sağlanması ile ilgili bir Ar-Ge teşvik hükmü 13 yıl uygulamaya konmadan beklemiş ve daha sonra bu boşluğun farkına varılarak Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 2014 yılı içinde harekete geçilmiş, bu önemli teşvikin uygulanması için bürokratik mekanizma harekete geçirilmiştir. Buna bağlı olarak çıkarılan Mal Alım İhalelerinde Uygulama Yönetmeliğinde izlenecek yol gösterilmiştir.

Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ilgili kurum ve kuruluşlarının görüşlerini alarak orta ve yüksek teknoloji ürünlerinin iki ayrı listesini hazırlamış, bunları Kamu İhale Kurumu'na göndermiştir. Böylece % 15'e kadar fiyat avantajından yararlanacak 2.139 çeşit teknolojik ürün belirlenmiştir.

Bundan sonra açılacak ihalelerde bu iki Liste geçerli olacaktır. Bu yasal prosedür her yıl tamamlanacak ve Listeler Ocak ayı içinde kamuoyuna duyurulacaktır.

Son duyuru acele ve önemli olduğu için, teşvik tebliği Başbakanın imzası ile ve Kamu İhale Kurumu Tebliği olarak 5 Ocak 2015 tarihinde yayımlanmıştır.

Bu önemli Ar-Ge Teşvik Tebliğinin on yıldan fazla gecikerek yapılması, Türk sanayicileri açısından büyük bir kayıptır. Konunun bu yönü inceleme ve eleştiriye açıktır.

Bu teşvik öğesinin uygulamada ne sonuç vereceğini şimdiden kestirmek epeyce zordur. Burada önemli olan husus, orta ve yüksek teknoloji ürünü içindeki yerli katkı payının oran ve değeridir. Biz buna yaratılan artı değer diyebiliriz. Yurt içinde imal edilen orta ve yüksek teknoloji ürününün bütün parçaları ithal edilip Türkiye'de monte ediliyorsa yaratılan ürün bir montajdır ve katma değer sadece işçiliktir. Buna orta veya yüksek teknoloji ürünü diyemeyiz. Sorunun en önemli yanı, ana ve can alıcı yeri, parçaların yurt içinde imali ve kullanılmasıdır. Demek oluyor ki, orta ve yüksek teknoloji ürünün içindeki artı veya katma değerin yurt içinde yaratılması büyük önem taşımaktadır.

Kaynakça

-Mehmet Kaya

"Yüksek Teknolojili Ürüne Ar-Ge Teşviki"

DÜNYA, 28 Ekim 2014 tarihli sayı

-Mehmet Kaya

"Hedef: Afro Avrasya, Amaç: İleri Teknoloji"

DÜNYA, 26 Ocak 2015 tarihli sayı

-Hüseyin Gökçe

"Yüzde 15 Fiyat Avantajına Tabi Teknolojik Ürünler Belirlendi"

DÜNYA, 6 Ocak 2015 tarihli sayı

-Canan Sakarya

"İleri Teknolojili Üretim Teşviklerine Yılbaşından Önce Başlıyoruz"

DÜNYA, 17 Kasım 2014 tarihli sayı

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Tayyar Ateş Yeminli Mali Müşavirlik

Merkez Mah. Perihan Sk. No:67/1 Emin Bey Apt. Kat:4 D:5 Şişli / İstanbul 

+90 212 219 74 81