Ara
  • Olga Ateş

İrtifak Hakkı Tesisinde KDV Uygulaması

İlyas MERİÇ*

Yaklaşım Dergisi

I- GİRİŞ

Genel olarak, hak lehtarına konusu olan eşyadan kullanma ve/veya yararlanma yetkisi sağlayan ayni bir hak olarak tanımlayabileceğimiz irtifak hakları, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun “Eşya Hukuku Kitabı”nın “Sınırlı Ayni Haklar” başlıklı 2. kısmında düzenlenmiştir. Mezkûr Kanun’da taşınmaz lehine irtifak hakkı, intifa hakkı, oturma hakkı, üst hakkı, kaynak hakkı ve diğer irtifak hakları olmak üzere sınıflandırılan irtifak hakkı 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (KDVK) açısından bir hizmet işlemi mahiyetindedir. Hizmet KDVK’nın 4. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre hizmet, teslim ve teslim sayılan haller ile mal ithalatı dışında kalan işlemlerdir. Bu işlemler; bir şeyi yapmak, işlemek, meydana getirmek, imal etmek, onarmak, temizlemek, muhafaza etmek, hazırlamak, değerlendirmek, kiralamak, bir şeyi yapmamayı taahhüt etmek gibi şekillerde gerçekleşebilir. Bu makalemizde bir hizmet olarak irtifak hakkı tesisinin katma değer vergisine (KDV) tabi olup olmayacağı meselesi ele alınacaktır.

II- İRTİFAK HAKLARI

İrtifak hakları türleri itibariyle 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 779 ile 838. maddelerinde düzenlenmiştir. Madde hükümlerinden hareketle her bir irtifak hakkı kısaca aşağıdaki şekilde açıklanabilir.

Taşınmaz lehine irtifak hakkı: Taşınmaz lehine irtifak hakkı, bir taşınmaz üzerinde diğer bir taşınmaz lehine konulmuş bir yük olup, yüklü taşınmazın malikini mülkiyet hakkının sağladığı bazı yetkileri kullanmaktan kaçınmaya veya yararlanan taşınmaz malikinin yüklü taşınmazı belirli şekilde kullanmasına katlanmaya mecbur kılar. İrtifak hakkının kurulması için tapu kütüğüne tescil şarttır. İrtifak hakkının kazanılmasında ve tescilinde, aksi öngörülmüş olmadıkça taşınmaz mülkiyetine ilişkin hükümler uygulanır.

İntifa hakkı: İntifa hakkı, taşınırlar, taşınmazlar, haklar veya bir malvarlığı üzerinde kurulabilir. Aksine düzenleme olmadıkça bu hak, sahibine, konusu üzerinde tam yararlanma yetkisi sağlar. İntifa hakkı, taşınırlarda zilyetliğin devri, alacaklarda alacağın devri, taşınmazlarda tapu kütüğüne tescil ile kurulur. İntifa hakkı, gerçek kişilerde hak sahibinin ölümü; tüzel kişilerde kararlaştırılan sürenin dolması, süre kararlaştırılmamışsa kişiliğin ortadan kalkmasıyla sona erer. Tüzel kişilerin intifa hakkı, en çok yüz yıl devam edebilir.

Oturma hakkı: Oturma hakkı, bir binadan veya onun bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi verir. Oturma hakkı, başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez.

Üst hakkı: Bir taşınmaz maliki, üçüncü kişi lehine arazisinin altında veya üstünde yapı yapmak veya mevcut bir yapıyı muhafaza etmek yetkisi veren bir irtifak hakkı kurabilir. Aksi kararlaştırılmış olmadıkça bu hak, devredilebilir ve mirasçılara geçer. Üst hakkı, bağımsız ve sürekli nitelikte ise üst hakkı sahibinin istemi üzerine tapu kütüğüne taşınmaz olarak kaydedilebilir. En az otuz yıl için kurulan üst hakkı, sürekli niteliktedir.

Kaynak hakkı: Başkasının arazisinde bulunan kaynak üzerinde irtifak hakkı, bu arazinin malikini suyun alınmasına ve akıtılmasına katlanmakla yükümlü kılar. Bu hak, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, başkasına devredilebilir ve mirasçıya geçer. Kaynak hakkı, bağımsız nitelikte ve en az otuz yıl için kurulmuş ise tapu kütüğüne taşınmaz olarak kaydedilebilir.

Diğer irtifak hakları: Malik, taşınmazı üzerinde herhangi bir kişi veya topluluk lehine atış eğitimi veya spor alanı ya da geçit olarak kullanılmak gibi belirli bir yararlanmaya hizmet etmek üzere başka irtifak hakları da kurabilir. Bu haklar, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez. Bu hakların kapsamı, hak sahibinin olağan ihtiyaçlarına göre belirlenir.

III- İRTİFAK HAKKI TESİSİNDE KDV

Tesis edilen irtifak hakkının KDV’ye tabi olup olmayacağı, işlemin ticari veya zirai faaliyet kapsamında yapılıp yapılmadığına göre değişmektedir. KDVK’nın 1/1. maddesinde, Türkiye’de ticari, zirai faaliyet ve serbest meslek faaliyeti çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetlerin KDV’ye tabi olduğu hüküm altına alınmıştır. Buna göre, eğer irtifak hakkı ticari veya zirai faaliyet kapsamında tesis ediliyorsa, yapılan işlem KDV’ye tabi olacaktır. Serbest meslek faaliyeti kapsamında irtifak hakkı tesisi ise, serbest meslek faaliyetinin 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nda yer alan tanımı gereği mümkün değildir.

Ticari veya zirai faaliyet dâhilinde yapılmayan irtifak hakkı tesisi işlemleri ise KDV’ye tabi değildir. Örneğin zirai veya ticari faaliyeti bulunmayan gerçek kişi bir şahsın sahip olduğu taşınmaz üzerinde bir başka şahıs lehine irtifak hakkı tesis etmesi KDV’ye tabi değildir.

Diğer taraftan, KDVK’nın 1/3-f maddesi uyarınca 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 70. maddesinde belirtilen mal ve hakların kiralanması işlemleri KDV’ye tabidir. Atıf yapılan maddede sayılan mal ve haklar arasında irtifak haklarının dâhil olduğu gayrimenkul olarak tescil edilen haklar da yer almaktadır. Bir irtifak hakkı gayrimenkul olarak tescil ediliyorsa, ticari veya zirai işletme bünyesinde yapılıp yapılmadığına bakılmaksızın söz konusu irtifak hakkının kiralanması işlemleri KDV’ye tabidir. Dikkat edilmesi gereken husus, KDV’ye tabi olan işlem, tesis edilen irtifak hakkının kiralanması işlemidir; yoksa bizatihi irtifak hakkının tesis edilmesi işlemi değildir.

Son olarak, resmi daireler, dernek veya vakıflar tarafından tesis edilen irtifak hakkı tesisi işlemleri, işlemlerin ticari veya zirai işletme bünyesinde yapılması veya tesis edilen irtifak hakkı işlemleriyle iktisadi işletmenin teşekkül etmesi hallerinde KDV’ye tabidir. Zira KDVK’nın 1/3-g maddesinde, genel ve katma bütçeli idarelere, il özel idarelerine, belediyeler ve köyler ile bunların teşkil ettikleri birliklere, dernek ve vakıflara, her türlü mesleki kuruluşlara ait veya tabi olan veyahut bunlar tarafından kurulan veya işletilen müesseseler ile döner sermayeli kuruluşların veya bunlara ait veya tabi diğer müesseselerin ticari, sınai, zirai ve mesleki nitelikteki teslim ve hizmetlerinin KDV’ye tabi olduğu hüküm altına alınmıştır. Söz konusu hükmün istisnasına KDVK’nın 17/4-p maddesinde yer verilmiştir. Buna göre, Hazine’ce yapılan taşınmaz teslimi ve kiralamaları, irtifak hakkı tesisi, kullanma izni ve ön izin verilmesi işlemleri ile Toplu Konut İdaresi Başkanlığı’nca yapılan arsa ve arazi teslimleri KDV’den istisnadır. Hazine ibaresi, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na ekli I sayılı cetvelde sayılan kamu idarelerini kapsamaktadır. Dolayısıyla hazine tarafından tesis edilen irtifak hakkı KDV’den istisna iken, I sayılı cetvelde yer almayan idareler tarafından ticari, sınai ve zirai nitelikteki irtifak hakkı tesisleri KDV’ye tabidir. Örneğin 1 sayılı cetvelde yer almayan üniversiteler tarafından tesis edilen irtifak hakkı işlemlerinde istisna söz konusu olmayacaktır. Diğer taraftan üniversite bünyesinde tesis edilen irtifak hakkı işlemleri üniversitenin iktisadi işletmesi bünyesinde gerçekleştirilmiyor veya tesis edilen irtifak hakkı işlemleri ile iktisadi işletme oluşmuyorsa zaten KDV doğmayacaktır.

IV- SONUÇ

Eşya Hukuku açısından sınırlı bir ayni hak olan irtifak hakkı, KDV uygulaması açısından bir hizmet işlemi olarak telakki edilir. Hizmet olarak irtifak hakkı tesisi işlemi ticari veya zirai işletme bünyesinde gerçekleştiriliyorsa, KDVK’nın 1/1. maddesi uyarınca KDV’ye tabidir. Ticari veya zirai faaliyetle ilintisiz olarak tesis edilen irtifak hakkı işlemleri KDV’ye tabi olmayacaktır. Diğer taraftan genel ve katma bütçeli idarelere, il özel idarelerine, belediyeler ve köyler ile bunların teşkil ettikleri birliklere, dernek ve vakıflara, her türlü mesleki kuruluşlara ait veya tabi olan veyahut bunlar tarafından kurulan veya işletilen müesseseler ile döner sermayeli kuruluşların veya bunlara ait veya tabi diğer müesseselerin ticari, sınai veya zirai nitelikteki irtifak hakkı tesisi işlemleri KDVK’nın 1/3-g maddesi uyarınca KDV’ye tabidir. İrtifak hakkı tesisi işlemlerine ilişkin tek istisnayı kanun koyucu sadece Hazine’ce yapılan irtifak hakkı tesisi işlemleri için öngörmüştür(1).

* Vergi Müfettişi (E. Maliye Müfettişi)

(1) Şükrü KIZILOT, Açıklamalı ve İçtihatlı Katma Değer Vergisi Kanunu ve Uygulaması, Yaklaşım Yayıncılık, 6. Baskı, 2012, s. 999-1001; Hakkı KOÇAK, “İrtifak Hakkı Satışının Katma Değer Vergisi ile Kurumlar Vergisi Karşısındaki Durumu”, Yaklaşım, 2011, Sayı: 218; Osman SARAÇ, “Hazine Mallarının Kiralama, Trampa, İrtifak Hakkı Tesisi İşlemlerinde KDV”, Yaklaşım, 2000, Sayı: 90

414 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

Tayyar Ateş Yeminli Mali Müşavirlik

Merkez Mah. Perihan Sk. No:67/1 Emin Bey Apt. Kat:4 D:5 Şişli / İstanbul 

+90 212 219 74 81